İvan ivanoviç Şopen'in 1852'de yayınlanan kitabına göre Kürtler ve Tatarların kışlak ve yaylaları.
Rusçadan Çeviri Êla Redkan sitesi:
KIŞLAKLAR.
Ermenistan Vilayeti'nde göçebe yaşam tarzını sürdüren ahalinin kullandığı kışlaklar daimî ve geçici olmak üzere ikiye ayrılır.
1. DAİMÎ KIŞLAKLAR.
Daimî kışlaklara, göçebe aşiretlerin her yıl kışlamak üzere dönmeyi adet edindikleri yerler dahildir. Bu kışlaklar mülk kışlaklar ve kiralık kışlaklar olarak alt bölümlere ayrılır.
Mülk kışlaklar münhasıran bazı aşiretlere aittir; bunlara tahsis edilmiş toprağın belirli sınırları vardır ve yabancı topluluklardan hiç kimse, onların rızası olmadan bu tür kışlaklarda yerleşme hakkına sahip değildir. Mülk kışlaklar ayrıca yerleşik ve yerleşik olmayan kışlaklar olarak ikiye ayrılır.
Yerleşik kışlaklar, sağlam evleri ve ahırları olan sıradan bir köy görünümündedir; sakinlerinin bir kısmı yazın da daima buralarda kalırken, diğer kısmı sürüleriyle birlikte yaylaya çıkar.
Yerleşik olmayan daimî kışlaklar ise, göçebe aşiretler yazlık yaylaya çıktıklarında tamamen terk edilir. Genellikle döndüklerinde buraları sökülmüş, keresteleri ve kapıları çalınmış halde bulurlar, bu yüzden her yıl yeniden inşa etmek zorunda kalırlar. Buna karşılık, zararlarının büyük kayıplara yol açmayacağı şekilde inşa etmeye çalışırlar: insanların ve hayvanların sıkıştığı kötü çukurlar, eğri büğrü odunlar, kamışlar ve toprakla örtülür; kapı genellikle 6 verşok kalınlığında, kamıştan oldukça ustaca örülür. Bu kötü konutların içi pek iyi kokmaz ancak sıcaktır; baharın gelişiyle en sevdikleri yaylalara gitme zamanı geldiğinde ise herkes temiz havaya koşar, gelecek kışın gelmesiyle geçen kış boyunca çektikleri gibi yine eziyet çekeceklerini hiç düşünmezler.
Bazı Kürtler, kendi mülkleri olarak kabul ettikleri mağaralarda ve yeraltı sığınaklarında daimî kışlaklara sahiptir.
Diğer göçebe toplulukların mülk kışlakları yoktur; köylerdeki köylülerden ev kiralarlar ve onların yanında daimî kiracı olarak kışlarlar. Kira bedeli ile hayvan yemi karşılığını peynir, tereyağı, yün, canlı hayvan vb. ile öderler.
2. GEÇİCİ KIŞLAKLAR.
Ne daimî kışlakları ne de köylerde ev kiralayacak imkânları olan göçebe aşiretler, elverişli olan her yerde kışlarlar ve ömürlerini alaçıklarda geçirirler; sürülerinin de daima açık havada kalması gerektiğinden bu yaşam tarzı onlar için daha da ağırdır, öyle ki soğuk kışlarda hayvanlar açlıktan sık sık telef olurlar; o zaman diğer yarısını koruyabilmek için sürülerinin yarısını ot ve saman ile takas etmek zorunda kalırlar; tüm bunlara rağmen bugüne kadar durumlarını biraz olsun iyileştirmek için herhangi bir önlem alma fikri akıllarına gelmemiştir.
Ermenistan Vilayeti'nin mahalleri kışlaklar için şu kolaylıkları sunar:
Zengibasar. Burada kışlayanlar: a) Haçaparah köyünde Mütripler,
b) Şöllümehmandar köyünde Büyük Çobankaralılar,
c) Riganlı köyünde Ali-Şarurlular,
g) Seyidkendi köyünde Karapapaklardan birkaç aile.
Garnibasar; bu mahalin başlıca kışlakları Aras'ın ötesinde yer alır; burada kışlayanlar:
Maku Hanlığı tarafında, Calali Kürtleri şu kışlaklarda:
Boralan, Sultantepe, Azizli, Alisörki, Gelokendi, Emince, Aratan, Aralık, Sirboğan, Karahacılı, Hıdırlı, Adatlı ve Taraşköy.
Redikanlı Kürtleri Hasanabat, Alikızıl ve Emince'de kışlar.
Saraşlılar ve Gödekler — Purço ve Cüftlük (Çiftlik) köylerinde.
Kafariler ve Caferiler — Nevruzlu ve Çınahanlı köylerinde.
Karabağlılar — Bayramali köyünde.
Cam-milli — Karavalı köyünde.
Şeyhbizanlı [Şeyhbızıni]— Karahacılı köyünde.
Azizanlılar Karahacılı ve Bayburt köylerinde kışlar.
Gelturlar [Gelturi], Güney-Yukarı-Karasu pınarlarının yakınında, Bulakbaşı denen yerde kışlar.
Vedibasar. Bu mahalin Aras'ın verimsiz kıyısı boyunca uzanan tüm arazisi, burada kışlayan Biruki Kürtlerinin her bir topluluğunun reislerinin adlarıyla anılan kışlaklarla kaplıdır.
Horvirap köyü yakınlarında Şıhlar kışlar.
Karaçorlular, Ali-Mahmed-kışlağı, Çatkran ve Vedisufla köylerinde kışlar.
Şarur Mahali'nde, Dağna dağı yakınlarında şu aşiretler kışlar:
Demirciler — Aras ile dağ arasında.
Kerimbeyliler — Tazakend köyünde.
Yine burada Calali'den yaklaşık 60 aile ve Banoki'den 14 aile kışlar.
Keştaş köyü yakınlarında Karaçi Çingeneleri kışlar.
Serdarabat Mahali'nde eskiden, geçmiş savaştan sonra Osmanlı'ya göç eden çok sayıda Kürt kışlardı; günümüzde orada sadece şu topluluklardan birkaç aile kışlamaktadır:
Redikanlı, Karhun köyünde.
Dılheyranlı, Artaşat köyünde.
Asni [Hesıni], Çubukçu köyünde.
Karpibasar Mahali'nde, Parpi köyünde Taşanlı'dan 22 aile kışlar.
Son olarak Surmalı [Iğdır] Mahali'nde, çeşitli yerlerde, Asni aşiretinden Kürtler kışa yerleşir.
Kendi daimî köyleri olan diğer tüm göçebe halklar, "Tahrir Defteri"ne göre yerleşik nüfus arasında gösterilmiştir.
Burada, her kış Maku Ali Hanı'na ait çok sayıda koyun sürüsünün sınırdan geçirilip getirildiği Hok Mahali'nden de bahsetmek gerekir; bu kalem, İran hükümetine oldukça önemli bir gelir getirmekteydi.
Kaynak: İvan İvanoviç Şopen, Историческій памятникъ состоянія Армянской Области въ эпоху ея присоединенія къ Россійской Имперіи, St. Petersburg, 1852, ss. 519–521.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder